<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Abstract :</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">This article deals with the representation of American culture in the poetic work of Rodolfo Usigli. This topic is compared with the play "<i>El gesticulador</i>," establishing a link between the author's poetic production and one of his most well-known theatrical work. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Keywords:</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Poetry, Usigli, Theater, Mexico, United States. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"> </p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Rodolfo Usigli tiene una producción poética rica e interesante (<i>Conversación desesperada </i>(1938), <i>Sonetos del tiempo y de la muerte</i> (1954) son algunos ejemplos), aunque ésta se ha visto escamoteada debido a su importantísima producción teatral. En este artículo, expondremos algunos vínculos significativos entre su obra poética y una obra central en su carrera como dramaturgo: <i>El gesticulador.</i> Para ayudarnos a vincular ambas partes partiremos de la siguiente pregunta: ¿Cuáles son las representaciones de la cultura estadounidense dentro de la obra poética de Usigli y en <i>El gesticulador</i>? Y para contestar esta pregunta, este artículo estará dividido en tres partes: la primera está centrada en la representación de las mujeres, en donde señalaremos las diferencias en cuanto a la evocación de las mujeres estadounidenses y las mexicanas dentro de su obra; la segunda parte “El desarrollo: Profesor Oliver Bolton y el dinero” muestra la visión de Usigli con respecto a la sociedad estadounidense que se encontraba en pleno desarrollo social y económico; finalmente, la última parte aborda la “cultura estadounidense” donde se expone la visión crítica de Usigli con respecto a los Estados Unidos.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Mujeres: Elena y Julia o la mujer mexicana</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">José Emilio Pacheco apunta: “En ningún otro poeta mexicano […] existen tantas mujeres como en los versos de Usigli”</span></span></span><a href="#_ftn1" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[1]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. En la obra poética, sin embargo, podemos observar que las diferencias entre las mujeres mexicanas y las estadounidenses son profundas. Por otro lado, en<b> </b><i>El gesticulador </i>encontramos dos figuras femeninas: Elena y Julia. La familia de César Rubio se nos muestra como la familia mexicana promedio y ambas mujeres aparecen como el arquetipo de la mujer mexicana de aquel momento. Algunos roles de género comunes de la época y su presencia que se desvanece en un segundo plano dentro de la obra nos muestran el papel que jugaban y representaban estas dos figuras. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Las diferencias</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El papel de Elena y Julia en <i>El gesticulador</i> es el de dos seres sumisos a los deseos y caprichos de otra persona: César Rubio, esposo y padre. Ambos personajes tristemente resignados se ven obligados de una u otra forma a reprimir sus deseos. Como lo ilustra el siguiente ejemplo:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Elena: -¿Qué puede una hacer con hijos como ustedes, tan apasionados, tan incomprensivos? Te impacienta esperar un cambio en la suerte de tu padre, pero no te impacienta esperar que te escriba un hombre que no te quiere.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Julia: - Me haces daño, mamá.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Elena: - La verdad es la que te hace daño, hija. […] Hay que planchar la ropa. ¿Quieres traerla? Está tendida en el solar</span><a href="#_ftn2" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[2]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En el primer diálogo notamos tres sustantivos masculinos: hijos, padre, hombre. Estos sustantivos tienen una influencia aplastante sobre los personajes femeninos, ya que juegan con sus estados de ánimo, en este caso lo podemos constatar con el verbo “impacientar” que aparece dos veces. Del otro lado encontramos en su poema “Agonía”, escrito en 1936 en New Heaven (Estados Unidos) los siguientes versos: </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] Como si hubiera yo masticado la raíz del <i>peyotl</i></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Miro pasar a las mujeres</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Que en mi ciudad van a la iglesia</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Y aquí al <i>quick-lunch</i> o a la oficina</span><a href="#_ftn3" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[3]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La comparación entre las dos sociedades es evidente, el escritor parece conocer a fondo ambas sociedades. </span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Octavio Paz califica a Usigli y su producción poética</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">de “cosmopolita, [que] quiere volver a una infancia perdida”</span></span></span><a href="#_ftn4" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[4]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. Esta dualidad entre el cosmopolitismo y el regreso a la infancia la vemos en el poema. Efectivamente el poeta opta por la utilización de dos vocablos que no pertenecen al idioma español: por un lado la palabra “peyotl” que viene del náhuatl, reafirma la “mexicanidad” de la voz poética y por otro lado encontramos el “<i>quick-lunch</i>” que nos instala completamente en el mundo anglófono de los Estados Unidos. En el poema el vocablo “peyotl” aparece primero, lo cual destaca la proximidad de la cultura mexicana y el yo poético. Estos dos vocablos comienzan con oclusivas sordas lo cual resalta la irrupción de las dos culturas dentro del poema. Las mujeres estadounidenses evocadas en estos versos se nos muestran más independientes y laboralmente activas (van a la oficina), mientras que las mujeres mexicanas dentro del poema son ilustradas de una manera más conservadora y costumbrista (van a la iglesia). Esta última idea la encontramos también en el diálogo de <i>El gesticulador</i>, expuesto anteriormente, cuando Elena dice:</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">“Hay que planchar la ropa. ¿Quieres traerla? Está tendida en el solar.”</span></span></span><a href="#_ftn5" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[5]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. Lugares comunes de las mujeres mexicanas de la época, la iglesia y la casa, y las actividades habituales relacionadas con las labores domésticas son puntos de comparación entre las mujeres de ambas sociedades. En el mismo acto (Acto segundo) de <i>El gesticulador </i>el diálogo prosigue:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: 18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Julia: - […]Aquí está la ropa, mamá.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: 18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Elena: - […] Déjala aquí. O mejor no. Hay que recoserla antes de plancharla. ¿Quieres hacerlo en tu cuarto?</span><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> <a href="#_ftn6" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[6]</span></span></span></span></span></a></span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En estos diálogos podemos ver que las tareas como el remiendo de ropa son exclusivas de las mujeres mexicanas. En dicho acto, a pesar de la presencia de César en la habitación, las actividades “del hogar” son propuestas únicamente a Julia por su madre Elena. Lejos está el <i>quick-lunch </i>o la oficina en los que parecen moverse con naturalidad sus contrapartes estadounidenses. </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Para Julia, arquetipo de la joven mexicana de la época, el hogar y más precisamente su cuarto, es el único espacio permitido. Su habitación se vuelve, de esta manera, no solo un lugar adjudicado; al mismo tiempo, representa una especie de prisión y sus labores domésticas simbolizan las actividades de su encierro. El hecho de que Julia sea enviada a recoser la ropa muestra hasta qué punto ella puede ser apartada en cualquier momento, ya que su rol dentro de la dinámica familiar está bien establecido y resignadamente asimilado por ella.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En la poesía de Usigli encontramos diferencias entre los comportamientos o las normas sociales de la época atribuidas a las mujeres. De la misma manera, las diferencias físicas entre el sector femenino de ambas sociedades son evidenciadas en los poemas del autor. Muestra de esto es el poema titulado “Un poema a solas” escrito en 1945:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] Porque marcho en las calles sonámbulo y perdido </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">con las quijadas juntas y el gesto dolorido </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y de parecer monstruo nunca bien recibido </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">a los ojos azules y a las narices largas </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">de las mujeres de estas latitudes amargas</span><a href="#_ftn7" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[7]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El poema anuncia un reclamo del yo poético hacia las mujeres estadounidenses, dicho reclamo aviva un desdén que podemos encontrar en las descripciones que parecen señalar defectos a los ojos del yo poético: “narices largas” y “amargas latitudes”. Podemos encontrar este distanciamiento a esas “amargas latitudes” por la forma de los versos. Cuando el yo poético se muestra intimista y volcado sobre sí mismo en los primeros tres versos, vemos que cada uno de ellos termina con la misma rima consonante en “IDO”. Sin embargo, cuando él comienza su queja hacia las mujeres de dichas latitudes, la rima final cambia en “ARGAS”. Esto sugiere un distanciamiento de sonoridad en el poema que refuerza el distanciamiento físico. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Las “narices largas” están precedidas por lo que se quiere como un rasgo típico de las mujeres norteamericanas: los ojos </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">azules. Esto denota una diferencia, a los ojos del yo poético, entre la mujer estadounidense y la mexicana. Los ojos azules parecen crear un impacto en el espectador, que no puede dejar de nombrarlos dentro de lo que parecen los rasgos típicos de las mujeres de esas latitudes.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Por otra parte, en el poema “Agonía”, cuando se alude a la mujer mexicana, se lo hace de la siguiente manera: “<i>Morena soy pero hermosa</i>/ y quiero que se me trate con algo más de consideración”</span></span></span><a href="#_ftn8" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[8]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Podemos imaginar de esta manera que, a diferencia de los ojos azules de la mujer estadounidense, la mujer mexicana tendrá unos ojos más bien oscuros.</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Ambos poemas parecen demarcar, principalmente, </span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">las diferencias físicas</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">entre las mujeres mexicanas y las estadounidenses. En el último verso (“<i>Morena soy pero hermosa</i>”) el yo poético parece encontrar un defecto en la mujer enunciada en la oración adversativa: el hecho de ser morena. La conjunción “pero” a la mitad del verso contrapone la idea de hermosura con la presunta “imperfección” de ser morena. Ya en <i>El gesticulador </i>la supuesta imperfección de la mujer mexicana es encarnada por Julia quien, desde el primer acto, parece inconforme con su estado físico al llamarse a sí misma: “Una hija fea”</span></span></span><a href="#_ftn9" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[9]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. Si en <i>El gesticulador </i>la fealdad va a ser un constante reproche de Julia, en la obra poética de Rodolfo Usigli hay una especie de reivindicación de la mujer mexicana, como lo muestra el verso del poema anterior: “y quiero que se me trate con algo más de consideración”</span></span></span><a href="#_ftn10" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[10]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Temas tabú</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Si en los versos anteriores existe una reivindicación de la supuesta imperfección de la mujer </span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">mexicana (“<i>Morena soy pero hermosa</i>”),</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">en la obra poética de Usigli podemos encontrar fuertes críticas a la mujer estadounidense. Tomemos de ejemplo el poema “The march of time (Newareed)” escrito en Nueva York en 1936:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…]Coral Gables, Florida-</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Estilos de primavera para el baño, el <i>cocktail</i>, la alcoba y el divorcio </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Las mujeres pueden cambiar pero la moda</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">sigue siendo la misma</span><a href="#_ftn11" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[11]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">. </span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En la antología <i>Poesía en movimiento, </i>se dice sobre Usigli: “ha escrito poemas que señalan por su afán de percibir […] el proceso ineludible de la destrucción”</span></span></span><a href="#_ftn12" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[12]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. En el poema “The march of time (Newareed)” precisamente, el yo poético parece percibir la destrucción de la moral de la época. El divorcio, que es equiparado o a un baño o a una moda de verano, es señalado por el yo poético como un símbolo de la decadencia de la sociedad estadounidense. La decisión del divorcio es una elección, en el caso del poema, que recae en la mujer. Este hecho nos muestra la libertad de la mujer estadounidense. En el poema “Introducción trunca, prólogo interrumpido”, escrito en 1936, podemos leer igualmente:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] y dicen: <i>I was last night with my boyfriend </i></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><i><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">It was fun Oh he's swell </span></i><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">(¿por qué no puedo yo ser él?) </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">mientras buscan los anuncios de abortivos </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y de preservativos </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">en las columnas abortadas de los diarios</span><a href="#_ftn13" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[13]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. </span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">yo poético muestra envidia ante el hombre estadounidense que ha pasado la noche con una compatriota ya que esta última se nos muestra abierta en cuanto a la sexualidad se refiere. El divorcio que parece aludir a una libertad de elección de la mujer estadounidense desembocará, en el poema “Introducción trunca, prólogo interrumpido”, en una libertad sexual, prueba de ello son las palabras: “abortivos” y “preservativos”, cuyo uso es promovido mediante “anuncios”. La mujer estadunidense es presentada como un ser con plenas libertades, sin embargo, esta visión es crítica y conservadora. La mujer estadounidense descrita por el yo poético parece causarle un rechazo, ya que la libertad sexual evocada es, para la época, un comportamiento inapropiado. Caso contrario lo encontramos en <i>El gesticulador </i>en la figura de Elena, arquetipo de la mujer mexicana sumisa de los años treinta, como lo sugiere el siguiente diálogo que tiene lugar poco después del ofrecimiento de dinero por parte de Bolton a César Rubio:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Elena: - […] Y quiero pedirte una cosa: ¿qué vas a hacer con ese dinero?</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">César: -No tengo que darte cuentas.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Elena: -Pero si no te las pido. Ni siquiera cuando era joven habría sabido qué hacer con el dinero. Lo que quiero es que hagas algo por tus hijos…están desorientados, desesperados</span><a href="#_ftn14" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[14]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El tono hostil y dominante de César se opone al tono más sumiso y condescendiente de Elena. </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La mujer mexicana de los años treinta expuesta en este fragmento se desvanece ante la vida familiar (“Lo que quiero es que hagas algo por tus hijos…”) y es presentada como sumisa ante la figura masculina de César (“No tengo que darte cuentas”). La mujer mexicana, en ese sentido, parece ser todo lo contrario que la mujer estadounidense, que en el poema era dotada de independencia y autonomía.</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La libertad sexual de la mujer estadounidense le es vedada a la mexicana, como lo muestra el intercambio entre Julia y César con respecto a su supuesto novio en la capital, cuando César minimiza los deseos de su hija: “¿Qué sabes tú del amor?”</span></span></span><a href="#_ftn15" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[15]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. María Fátima y Teresa Rodríguez señalan ya esta visión conservadora del autor en su artículo “Alteridad, convivencia: el alcance de los personajes femeninos en <i>El gesticulador</i> de Rodolfo Usigli”: “[…] Asignados a unos papeles sexuados tradicionales: la acción se desarrolla sobre el esquema de un <i>pater familia</i> proveedor, César […], una esposa condescendiente, mediadora […]; dos hijos jóvenes, en total desacuerdo con vivir en lo que ellos consideran “un desierto”, en particular Julia”</span></span></span><a href="#_ftn16" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[16]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. Esto explica por qué el personaje</span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> masculino encarna la autoridad y la decisión última del destino amoroso del personaje femenino. En <i>El gesticulador</i> Usigli muestra una visión heteropatriarcal, propia de la época en la que fue escrita dicha obra de teatro. Verónica Marguerite Hubbard Carlisle, en su tesis <i>Personajes femeninos en la obra de Rodolfo Usigli</i> señala </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">que “</span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">la mujer de Usigli más de una vez se siente inferior, pero generalmente no hace nada para corregir esto”<a href="#_ftn17" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[17]</span></span></span></span></span></span></span></span></a>. </span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">César Rubio resulta una figura conservadora, en cuanto a igualdad de género y la sumisión a la que se refiere Hubbard Carlisle es expuesta con la figura de Julia. Por otro lado, el yo poético en los versos denota cierta desaprobación ante la libertad sexual de la mujer estadounidense. Ella representa la inmoralidad y rechaza “el conformismo de la madre”<a href="#_ftn18" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[18]</span></span></span></span></span></span></span></span></a> encarnado en figuras como Elena.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En los poemas anteriores, tanto en “Introducción trunca, prólogo interrumpido” como en “The march of time (Newareed)”, no podemos pasar por alto el uso de vocablos o frases en inglés: “<i>I was last night with my boyfriend /</i> <i>It was fun Oh he's swell” </i>o “cocktail”. En el caso de la frase, la voz poética que se expresa en inglés es femenina, seguramente la que cuenta que pasó la noche con su novio. A la frase “Oh he’s swell” le sigue la respuesta del yo poético: “¿por qué no puedo ser él?” Aparte del deseo evidente del yo poético, lo que encontramos es un intento de armonizar los dos idiomas. En efecto, “swell” rima con “él” produciendo un juego de sonoridad entre el inglés y el español. En el caso de la palabra “cocktail” ésta se incrusta dentro del verso, justo en el medio, interrumpiendo un enlistado de palabras en español, signo de la intromisión de la cultura estadounidense y su <i>American way of life</i> dentro de la sociedad mexicana. La irrupción es reforzada por la oclusiva sorda [K] contenido en la palabra [c]o[ck]tail, en comparación al sonido suave de los fonemas que encontramos al inicio de las otras palabras en español. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Hedonismo</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La crítica de la cultura estadounidense está muy presente en la obra poética de Usigli. Nuevamente, en el poema “Introducción trunca, prólogo interrumpido”, la sociedad norteamericana es expuesta como una sociedad hedonista y, a los ojos del yo poético, en decadencia: </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] Los hombres que beben cerveza </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">hasta dormirse sobre la mesa. </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Las mujeres que los acompañan </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y que al día siguiente se bañan </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y van a trabajar como pequeñas bestias</span><a href="#_ftn19" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[19]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El yo poético describe a una sociedad inmersa en el goce y los excesos (“beben cerveza/hasta dormirse sobre la mesa”). Por otro lado, las mujeres descritas en los primeros versos, cuya libertad parecía absoluta, desaparecen. El disfrute de bebidas embriagantes, en el poema, es vedado para las mujeres, quienes ocupan un lugar secundario como lo muestra el verbo “acompañan”. Finalmente, el desdén mostrado a la sociedad norteamericana se hace patente con la palabra “bestias” al final. En el poema “The march of time (Newareed)” podemos encontrar otro ejemplo de la crítica contra el modo de vida de la sociedad estadounidense: </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] los jóvenes patean una cabeza informe </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">los hombres se pegan y dislocan unos a otros por dinero </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y las mujeres nadan con habilidad </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y elegancia</span><a href="#_ftn20" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[20]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En este poema el ente femenino es relegado a un papel fútil y completamente inocuo, cuyo único fin es mantener la postura y la elegancia. La libertad expuesta anteriormente resulta en un estado baladí de la mujer estadounidense.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El desarrollo: Profesor Oliver Bolton y el dinero</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En <i>El gesticulador</i> la intromisión de Bolton en la familia nos llega de una manera velada, revestida de educación y cortesía: “Bolton: -[…] Entonces… odio imponerme a la gente… pero quizá podría pasar la noche aquí… si ustedes quieren, como en un hotel. Me permitirían pagar”</span></span></span><a href="#_ftn21" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[21]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. Bolton representa entonces a una sociedad invasiva que mira al mundo como un lugar abierto para el dinero. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Dinero </span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Uno de los puntos clave en <i>El gesticulador</i> es el dinero. Recordemos que las peripecias de la familia Rubio comienzan por la falta de capital económico de César en el centro de México. La figura del Profesor Bolton aparece como el enviado divino que puede sacar a la familia del hoyo financiero en el que se encuentra. Como lo vimos anteriormente Bolton comienza diciendo que puede pagar su estancia en la casa. Tal</span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> como lo hemos visto en los versos ya citados en el poema “The march of time (Newareed)”, la sociedad estadounidense parece enfocada en el dinero.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El dinero, que en <i>El gesticulador</i> vuelve loca a la familia Rubio, en este poema enloquece a la sociedad norteamericana. Lo que en <i>El gesticulador</i> es una desesperación, en un inicio, ocasionada por la miseria y la falta de dinero y oportunidades; en el poema, la violencia y las discordias son provocadas por la opulencia y la avaricia</span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. De esta manera podemos observar una contraposición </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">de dos sociedades: una empobrecida económicamente y la otra moralmente. En el poema “Todo poema debe volar” de 1937, el yo poético señala algunos lugares en la capital mexicana que son exclusivos para los estadounidenses:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] en un salón de baile interminable, </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y las promesas que colora un <i>cocktail </i></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y las palabras tiradas en las mesas </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">de los bares de noche para <i>ladies and gentlemen? </i></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…]Y déjalos vivir alegremente</span><a href="#_ftn22" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[22]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La intrusión de palabras inglesas aparece nuevamente para reforzar la idea de invasión en la misma capital de México. El dinero mexicano es expuesto como inferior frente al estadounidense. Los momentos de recreación son exclusivos y la lengua inglesa, que se incrusta en el verso, nos lo hacen saber: “ladies and gentlemen”. El poema igualmente alude a que, si el placer es igualmente exclusivo: “déjalos vivir alegremente”, es gracias al dinero. En <i>El gesticulador </i>lo único que se interpone entre el profesor Bolton y su felicidad (la obtención de información sobre César Rubio) es el dinero. El personaje César pone precio a la supuesta información que él tiene sobre Rubio y el profesor Bolton, para animar a su interlocutor, responde: “Bolton: - Oh, lo siento mucho […]. Si es una cuestión de dinero podrá arreglarse. La universidad está interesada…yo estoy interesado… apasionado, le digo. ¿Por qué no dice usted una cifra?”</span></span></span><a href="#_ftn23" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[23]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. Así entre el poema, en donde el dinero es el acceso a la diversión, y la obra de teatro donde el dinero es acceso a la información y a su vez a la felicidad de Bolton, quien no escatima en gastos para lograr sus fines, Rodolfo Usigli nos presenta una sociedad opulenta y derrochadora. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Desarrollo</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La sociedad estadounidense de los primeros años del siglo XX que comenzaba a mostrar un desarrollo tecnológico y social es mencionada con regularidad en los versos de Usigli. En “Introducción trunca, prólogo interrumpido” podemos leer los siguientes versos:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] Las luces de Nueva York </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">todas las luces de Nueva York </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">desde un piso sesenta y cuatro </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">con poros encendidos de un cuerpo monstruoso </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">que estuviera sudando luz. </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Y busco el sol inmanente, inminente</span><a href="#_ftn24" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[24]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">. </span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">En el poema, la repetición dos veces de Nueva York resalta la importancia de la ciudad y al mismo tiempo su gran dimensión y tamaño, resultado de una economía floreciente. La evocación de los edificios enormes y el sol que desaparece de la ciudad por culpa de la altura de estos revela su imponente tamaño, en particular el edificio de sesenta y cuatro pisos comparado con un monstruo. Dicho paralelismo lo encontramos en un verso largo (tridecasílabo), esto acentúa el gran tamaño del edificio, siendo éste el verso más largo de la estrofa. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La ciudad permanentemente iluminada vuelve a aparecer en el poema “Morir de cualquier modo” escrito en 1936:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] La cuestión es morir de cualquier modo </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">en Nueva York o en el Valle de México </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[­…]O morir en la calle, caminando </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">entre los fluviales rebaños </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">que mueren sin saberlo </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">mirando anuncios luminosos, </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">comiendo y gritando en <i>slang</i>. </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">O desangrar el tiempo en <i>Times Square</i></span><a href="#_ftn25" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><i><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[25]</span></span></b></span></span></span></span></i></span></span></span></a></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Los anuncios luminosos hacen eco con el “monstruo iluminado” del poema anterior. Usigli “</span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="background:white"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:black">se convierte [en] observador, creando una nueva óptica, la del vidente de más allá del espejo; y desde allá, con mirada de vaticinador</span></span></span></span></span><a href="#_ftn26" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="background:white"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:black"><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="background:white"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:black">[26]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">” nos muestra la decadencia de otros mundos. Los versos anteriores advierten a este “vaticinador” que ya veía a la sociedad de masas y del espectáculo en la que se estaba convirtiendo la estadounidense. Los “fluviales rebaños” apuntan a una sociedad en movimiento pero sin criterio, de nuevo comparada con un grupo de animales cuyo único propósito es pasar el tiempo (“desgranarlo” siendo el grano alimento de animales) frente a las pantallas y luces del Time Square. César Rubio ve en esto un mal y en <i>El Gesticulador </i>comenta:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">César: -Sí, ustedes quieren la capital; tienen miedo a vivir y a trabajar en un pueblo. No es culpa de ustedes, sino mía por haber ido allá también, y es culpa de todos los que antes que yo han creído que allá es donde se triunfa</span><a href="#_ftn27" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[27]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La mirada melancólica por el campo y los pequeños poblados que encontramos en su obra de teatro así como el horror frente a las grandes ciudades norteamericanas en su poesía, revelan la visión particular del escritor. Esta sociedad de luces y tecnología aparece en otro poema llamado “Epigrama norteamericanos” en el cual encontramos los siguientes versos:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">En la Universidad de Yale</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Los estudiantes estudian drama</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Sentados ante un ciclorama.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">La farsa es lo que mejor le sale</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Aunque la hacen sin hiel</span><a href="#_ftn28" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[28]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Si bien un punto importante dentro de ese poema es la aparición del progreso tecnológico encarnado por el ciclorama, el poema esconde también una crítica tenaz e implacable de la sociedad estadounidense. El verso “la farsa es lo que mejor les sale” destaca lo que es un defecto de los estudiantes, que representan a su vez la juventud de los Estados Unidos: una aparente tendencia a la mentira. La falta de escrúpulos, expuesta en el verso “aunque la hacen sin hiel”, da una imagen negativa y refuerza la visión crítica y severa del yo poético.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Cultura estadounidense: Profesor Olivier Bolton y la traición</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Finalmente, un punto importantísimo en <i>El Gesticulador</i> es sin duda la mentira. Mentira ideada por César Rubio pero expuesta y divulgada por Oliver Bolton. Ante la pregunta de César Rubio: “Prométame que no revelará la identidad actual de César Rubio</span></span></span><a href="#_ftn29" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[29]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">”, Bolton responde: “Trato hecho</span></span></span><a href="#_ftn30" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[30]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">”. Sin embargo, más tarde, sabremos que es Bolton el que difunde la ubicación de César Rubio.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Si los eventos se van a desencadenar y la mentira de César Rubio es eventualmente descubierta es por culpa de esa traición de Bolton. Como lo señala Raúl Carrillo Arciniega: “Bolton será completado en el Primer Acto al descubrir, o mejor dicho, forzar la revelación”</span></span></span><a href="#_ftn31" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[31]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. La traición, como rasgo distintivo de la sociedad estadounidense en la obra de Usigli, va a ser exhibida en algunos poemas del escritor. El caso más evidente es probablemente el poema “Negro y Blanco” escrito en un año de relevancia histórica: 1968. En dicho poema leemos los siguientes versos:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] Hoy como nunca </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">tienen los blancos la conciencia negra, </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">blanca los negros, </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">porque se ha cambiado </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">la historia bíblica y Caín es el blanco,</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">como Abel es Martín Lutero Rey</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> y hay un Abel vietnamita </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y hay un Abel sudafricano </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y hay un Abel dondequiera </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">que el blanco piensa ser el rey de la Creación</span><a href="#_ftn32" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[32]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El juego de acepciones entre lo “negro” y lo “blanco” pone de relieve la lucha racial. La “blancura” protagonizada por los Estado Unidos y lo “negro” representado por figuras como Martin Luther King, nos sumerge en el ambiente dicotómico del poema. Las acepciones de lo negro y lo blanco, de bueno y malo se van intercambiando a lo largo del poema. Intercalar las palabras “negro” y “blanco” expone una sociedad polarizada y en constante guerra interna. José Emilio Pacheco dice: “Su poesía es también la de un perpetuo indignado”</span></span></span><a href="#_ftn33" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[33]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. La indignación se plasma en la denuncia de los Estados Unidos. Eventos trágicos de la historia norteamericana son expuestos y enlistados como una forma de protestas: el asesinato de Martin Luther King (1968), ferviente defensor de los derechos sociales y humanos de los ciudadanos afroamericanos. Por otro lado, el poema protesta, a su manera, contra la Guerra de Vietnam, guerra cruenta a la que buena parte de la sociedad norteamericana se estaba oponiendo y contra la cual se estaba manifestando. Así, la figura bíblica de Abel cambia de nacionalidad o raza exponiendo a las víctimas sociales o militares de los Estados Unidos en los años sesenta. Abel, referente universal de la víctima que muere por una traición, representa el fratricidio entre los seres humanos. El último verso ironiza con la pretensión omnipotente de los Estados Unidos sentida por el yo poético. Como en este verso, en la obra de teatro, Bolton es el creador del mito y la eventual pérdida de César Rubio: </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Miguel: “[…] el artículo [de Bolton] reproduce documentos aparentemente fidedignos, frutos de una honesta investigación”.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Elena: -Había prometido, ¿no?</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">César: -Calla.<a href="#_ftn34" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[34]</span></span></span></span></span></span></span></span></a></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Bolton, el Caín que traiciona a César, el Abel. La lectura de Miguel justifica la investigación “honesta” de Bolton mientras que Elena pone en evidencia la traición del profesor al recordar su promesa rota. Bolton traiciona “motivado por la euforia del descubrimiento trascendental y la gloria académica”</span></span></span><a href="#_ftn35" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[35]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. La gloria de Bolton es el fruto de la supuesta gloria de César Rubio, la traición es peor que la mentira ya que lleva a la eventual muerte del último. La traición de Bolton es vendida como necesaria para la investigación. La verdad que Bolton difunde, es la mentira de César y la traición parece el centro en el que esas conviven, se mezclan y se confunden. Incluso en este acto las nociones de honestidad y traición son intercambiables. El poema “Negro y Blanco”, como en la obra de teatro, continúa jugando con los vocablos, en el caso del poema los vocablos “negro” y “blanco”:</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Yo pido un féretro blanco </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">para Martin Lutero King </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">para Martin Lutero Rey </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…]Y luego un monumento blanco </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">que guarde el féretro blanco,</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">en el que una inscripción en letras negras </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">señale al asesino blanco</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">que será sepultado en un féretro negro </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">que guardará un monumento negro </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">en el que una inscripción en letras blancas </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">registrará el perdón de los negros </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">al asesino blanco</span><a href="#_ftn36" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[36]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a> </span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">La culpa de la desgracia recae en los blancos, que representan en el poema la sociedad estadounidense. En <i>El gesticulador</i>, como lo hemos mencionado anteriormente, la responsabilidad de la desgracia de César Rubio es Bolton, el representante norteamericano en la obra de teatro. La lucha racial expuesta en este poema surge otra vez en el poema “God is white”, escrito en 1967. Algunos versos que podemos encontrar en este poema son los siguientes: </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">No, gringos, no, Dios es multicolor, </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">es negro y amarillo y cobre en mil matices </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y por eso es blanco también</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">[…] No, imbéciles gringos manchados, no.</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Si Dios fuera solamente blanco</span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">no existirían el mundo ni la luz </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">ni los colores del paisaje </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y las flores serían todas blancas </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">blancos el cielo y el infierno </span></span></span></p>
<p style="text-align: justify; text-indent: -18pt; margin-bottom: 11px; margin-left: 40px;"><span style="font-size:11pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">y blanca la sangre derramada de los demás</span><a href="#_ftn37" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:11.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[37]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Época de turbulencia, el poema señala los desafíos y problemas sociales de los Estados Unidos, entre ellos el problema racial y, por consecuencia, el racismo. La dicotomía blanco y negro es acompañada por el histórico maniqueísmo: cielo/infierno. </span></span></span><span lang="ES" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Las nociones de maldad y bondad, de esta manera, se vuelven intercambiables, del mismo modo con en el poema anterior. </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Los “gringos” blancos son llamados igualmente “manchados”, palabra que representa la sangre de la que el país es responsable. La sangre blanca alude a la inocencia y la pureza de las víctimas. Como en poemas anteriores el yo poético no duda en utilizar vocablos ofensivos para dirigirse a la sociedad estadounidense: “imbéciles” o “gringos”, apodo más bien peyorativo. Estas palabras exponen la molestia y la ira del yo poético. Este poema de protesta en definitiva muestra la desaprobación del yo poético y resume bien la visión general de poeta.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Conclusión</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Como lo hemos visto a lo largo de este artículo, la representación de los Estados Unidos es la de una sociedad </span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">compleja. La crítica constante</span></span></span> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">del yo poético o del dramaturgo al exponer, ya sea una sociedad libertina en decadencia o una sociedad traidora y violenta, nos da una visión más bien negativa y severa de los Estados Unidos. Todo esto, sin duda, fue el resultado de los viajes del escritor a dicho país en una época compleja para la vecindad de los países del norte: México y Estados Unidos. Una investigación más completa que aborde el conjunto de la obra de Rodolfo Usigli podría mostrar la compleja relación entre ambos países y su historia conjunta, sobre todo, durante la primera parte del siglo XX.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">El poeta, dramaturgo y ensayista intentó mostrarnos esta complejidad. Sus estancias en los Estados Unidos avivaron una crítica al modelo de vida ofrecido por dicho país. Sin dejar de lado su visión satírica de México, la crítica hacia los Estados Unidos revela una nostalgia por su país de origen. Como escribió Jorge Ibargüengoitia: “La verdad es que mientras más enojado estoy y más lejos viajo, más mexicano me siento”</span></span></span><a href="#_ftn38" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span class="Refdenotaalpie" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[38]</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><b><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Referencias bibliográficas</span></span></span></b></span></span></span></p>
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">CARRILLO ARCINIEGA, Raúl, “Radiografía de poder mexicano dentro de <i>El gesticulador</i> de Rodolfo Usigli, México”, <i>Lectura Mexicana</i>, vol. XXII UNAM, 2011[en línea].</span></span></span></span></span></span></p>
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="https://revistas-filologicas.unam.mx/literatura-mexicana/index.php/lm/article/view/689" style="color:blue; text-decoration:underline"><span class="Hipervnculo" style="color:#467886"><span style="text-decoration:underline"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">https://revistas-filologicas.unam.mx/literatura-mexicana/index.php/lm/article/view/689</span></span></span></span></span></a> <span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">[consultado el 30/05/2024]</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="es-419" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">FÁTIMA, María, RODRÍGUEZ, Teresa, “Alteridad, convivencia: el alcance de los personajes femeninos en <i>El Gesticulador</i> de Rodolfo Usigli”, <i>Discours et luttes politiques en Espagne et en Amérique latine. </i></span></span></span><i><span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">CAPES-Espagnol. Epreuve écrite disciplinaire. La composition. Session 2024</span></span></span></i><span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">, Paris, Editions Ellipses, 2023.</span></span></span></span></span></span></p>
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">HUBBARD CARLISLE, Verónica Marguerite, <i>Personajes femeninos en la obra de Rodolfo Usigli</i>, Universidad de Arizona, 1963, p. 45 [en línea].</span></span></span></span></span></span></p>
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/319025/AZU_TD_BOX11_E9791_1963_242.pdf?sequence=1" style="color:blue; text-decoration:underline"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">AZU_TD_BOX11_E9791_1963_242.pdf (arizona.edu)</span></span></span></a><span class="MsoHyperlink" style="color:blue"><span style="text-decoration:underline"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> [consultado el 11/07/2024].</span></span></span></span></span></span></span></span></p>
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">IBARGÜENGOITIA, Jorge, <i>Instrucciones para vivir en México</i>, México, Joaquín Mortiz, 1990.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">PAZ, Octavio, <i>Poesía en movimiento</i>, México, Siglo XXI, 2010.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">SCHMIDHUBER DE LA MORA, Guillermo, <i>“</i></span></span></span><span class="nfasis" style="font-style:italic"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="background:white"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:black">Un día de éstos…, fantasía impolítica”, </span></span></span></span></span></span><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Biblioteca Cervantes, 2006 [en línea].</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="margin-bottom: 11px;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/rodolfo-usigli-ensayista-poeta-narrador-y-dramaturgo-0/html/8691abf4-6e2e-4b14-9cb9-adb4accc4309_14.html" style="color:blue; text-decoration:underline"><span class="Hipervnculo" style="color:#467886"><span style="text-decoration:underline"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/rodolfo-usigli-ensayista-poeta-narrador-y-dramaturgo-0/html/8691abf4-6e2e-4b14-9cb9-adb4accc4309_14.html</span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> [consultado el 30/05/2024].</span></span></span></span></span></span></p>
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">USIGLI, Rodolfo, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, México, Universidad Nacional Autónoma de México, 1981.</span></span></span></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span lang="ES-MX" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">---, <i>El Gesticulador</i></span></span></span><span lang="es-419" style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">, edición de Daniel Meyran, Madrid, Ediciones Cátedra, 2004, 2023. </span></span></span></span></span></span></p>
<p style="margin-bottom:11px"><font face="Calibri, sans-serif"><b>L'AUTEUR</b></font></p>
<p style="text-align:justify; margin-bottom:11px"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Ernesto Iván Briseño Valdez. Doctorant en Littérature latino-américaine à l’Université Littoral Côte d’Opale et membre de l’ UR 4030 HLLI, il occupe un poste d’ATER dans cette même université depuis septembre 2023. </span></span></span></span></span></span><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Depuis 2020, il prépare sa thèse, <i>L’évolution de l’écocritique dans poème en prose au Mexique des années 1950 à nos jours : similitudes, différences et particularités</i>, sous la direction de Benoît Santini. Ses principaux champs de recherche sont les poèmes en prose en Amérique latine, et </span></span></span>l’<span style="font-size:12.0pt"><span style="line-height:150%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">écosophie / écologie. Il a coorganisé la journée d’étude « Amérique latine Hauts-de-France » consacrée à l’œuvre de Rodolfo Usigli, avec Lise Demeyer et Benoît Santini en janvier 2024 et a participé à différents colloques où il a proposé des communications sur le poème en prose au Mexique.</span></span></span></span></span></span></p>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" />
<div id="ftn1">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref1" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[1]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, México, Universidad Nacional Autónoma de México, 1981, p. 20.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn2">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref2" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[2]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El Gesticulador</i>, México, Fondo de Cultura Económica, 2023, p. 64.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn3">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref3" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[3]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit.</i>, p. 65.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn4">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref4" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[4]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Octavio Paz, <i>Poesía en movimiento</i>, México, Siglo XXI, 2010, p. 19.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn5">
<p class="MsoFootnoteText"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref5" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[5]</span></span></span></span></span></span></span></span></a> <span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit</i>., p.64.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn6">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref6" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[6]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i>, p.65.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn7">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref7" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[7]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit.</i>, p. 145.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn8">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref8" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[8]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i>, p. 66.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn9">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref9" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[9]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit</i>., p.27.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn10">
<p class="MsoFootnoteText"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref10" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[10]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit.</i>, p. 66.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn11">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref11" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[11]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i>, p. 157.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn12">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref12" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[12]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Octavio Paz, <i>Poesía en movimiento</i>, <i>op. cit</i>., p. 288.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn13">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref13" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[13]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit</i>., p. 78.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn14">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref14" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[14]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit</i>., p.68.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn15">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref15" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[15]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><i><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Ibidem</span></i><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times="">, p.25.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn16">
<p class="MsoFootnoteText" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref16" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[16]</span></span></span></span></span></span></span></span></a> <span lang="es-419" new="" roman="" style="font-family:" times="">María Fátima, Teresa Rodríguez, “Alteridad, convivencia: el alcance de los personajes femeninos en <i>El g</i></span><i><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times="">esticulador</span></i><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times=""> de Rodolfo Usigli”, <i>Discours et luttes politiques en Espagne et en Amérique latine. </i></span><i><span new="" roman="" style="font-family:" times="">CAPES-Espagnol. Epreuve écrite disciplinaire. La composition. Session 2024</span></i><span new="" roman="" style="font-family:" times="">, Paris, Editions Ellipses, 2023, pp. 281-282.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn17">
<p class="MsoFootnoteText" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref17" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[17]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Verónica Marguerite Hubbard Carlisle, <i>Personajes femeninos en la obra de Rodolfo Usigli</i>, Universidad de Arizona, 1963, p. 45 Consultado en: </span><a href="https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/319025/AZU_TD_BOX11_E9791_1963_242.pdf?sequence=1" style="color:blue; text-decoration:underline"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">AZU_TD_BOX11_E9791_1963_242.pdf (arizona.edu)</span></a><a name="_Hlt171805446"></a><a name="_Hlt171805445"></a></span></span></p>
</div>
<div id="ftn18">
<p class="MsoFootnoteText" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref18" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[18]</span></span></span></span></span></span></span></span></a> <span lang="es-419" new="" roman="" style="font-family:" times="">María Fátima, Teresa Rodríguez, “Alteridad, convivencia: el alcance de los personajes femeninos en <i>El gesticulador</i> de Rodolfo Usigli”,</span> <i><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times="">op. cit</span></i><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times="">.,</span><span lang="ES" new="" roman="" style="font-family:" times=""> p. 293.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn19">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref19" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[19]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit</i>., p. 78.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn20">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref20" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[20]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i>, p. 158.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn21">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref21" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[21]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit</i>., p. 29.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn22">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref22" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[22]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i>, p. 116.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn23">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref23" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[23]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit</i>., p.48.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn24">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref24" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[24]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit.</i>, p. 78.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn25">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref25" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[25]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem,</i> p. 88.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn26">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref26" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[26]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Guillermo Schmidhuber de la Mora, “Rodolfo Usigli, ensayista, poeta, narrador y dramaturgo”, Alicante, Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2006. Consultado en: </span><a href="https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/rodolfo-usigli-ensayista-poeta-narrador-y-dramaturgo-0/html/8691abf4-6e2e-4b14-9cb9-adb4accc4309_14.html" style="color:blue; text-decoration:underline"><span class="Hipervnculo" style="color:#467886"><span style="text-decoration:underline"><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/rodolfo-usigli-ensayista-poeta-narrador-y-dramaturgo-0/html/8691abf4-6e2e-4b14-9cb9-adb4accc4309_14.html</span></span></span></a><a name="_Hlt170675126"></a><a name="_Hlt170675125"></a></span></span></p>
</div>
<div id="ftn27">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref27" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[27]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit</i>., p. 25.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn28">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref28" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[28]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit</i>., p. 160.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn29">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref29" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[29]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit.</i>, p. 25</span><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times="">.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn30">
<p class="MsoFootnoteText" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref30" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[30]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i></span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn31">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref31" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[31]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Raúl Carrillo Arciniega, “Radiografía de poder mexicano dentro de <i>El gesticulador</i> de Rodolfo Usigli”, México, <i>Lectura Mexicana, </i>vol. XXII UNAM, 2011, p.143.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn32">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref32" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[32]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit</i>., p. 211.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn33">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref33" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[33]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem</i>, p. 20.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn34">
<p class="MsoFootnoteText" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref34" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[34]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>El gesticulador</i>, <i>op. cit.</i>, p. 37.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn35">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref35" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[35]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Raúl Carrillo Arciniega, “Radiografía de poder mexicano dentro de <i>El gesticulador</i> de Rodolfo Usigli”, <i>op. cit</i>., 2011, p.143</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn36">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref36" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[36]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Rodolfo Usigli, <i>Tiempo y memoria en conversación desesperada</i>, <i>op. cit</i>., p. 160.</span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn37">
<p class="Textonotapie" style="text-align:justify"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref37" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[37]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span new="" roman="" style="font-family:" times=""> <i>Ibidem.</i></span></span></span></p>
</div>
<div id="ftn38">
<p class="Textonotapie"><span style="font-size:10pt"><span style="font-family:Calibri, sans-serif"><a href="#_ftnref38" style="color:blue; text-decoration:underline" title=""><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span class="MsoFootnoteReference" style="position:relative"><span style="top:0pt"><span style="vertical-align:super"><span style="font-size:10.0pt"><span calibri="" style="font-family:">[38]</span></span></span></span></span></span></span></span></a><span lang="ES-MX" new="" roman="" style="font-family:" times=""> Jorge Ibargüengoitia, <i>Instrucciones para vivir en México</i>, México, Joaquín Mortiz, 1990, p. 59.</span></span></span></p>
</div>
</div>